Transmed Lab
Transmed Lab

HLA TERMİNOLOJİSİ


DOKU UYUMU (HISTOCOMPATIBILITY)

Donor (organ veya doku vericisi) ile alıcıda antijenlerin paylaşılması ve böylece graftın red edilmemesi ve fonksiyonlarını sürdürebilmesidir. Nakledilen organ veya dokunun kabul veya reddini belirleyen faktörlerin tümü olarak da adlandırılabilir. Doku uygunluğu testleri alıcı ve vericinin dokularının birbirlerine uyup uymadığını veya ne derecede uyduğunu belirler.


İMMÜNOGENETİK

Hastalıklara karşı bağışıklık gelişimi ve bunların genetikle ilişkisini araştıran bilim dalıdır. Doku uygunluğu antijenleri hücrelerin yüzeyinde bulunan proteinlerdir. Bunların ana işlevi, bakteriler, virüsler ve parazitler gibi istilacılara karşı bağışıklık sistemi savunmasına yardım etmektir. Bağışıklık sistemi diğer insanların doku antijenlerini yabancı olarak algılar, onlara saldırır ve greftin reddine neden olur.

İnsanda, doku uygunluk antijenleri HLA (Human Leukocyte Antigens) olarak adlandırılır.

Birçok farklı HLA antijenleri vardır, fakat bunlardan HLA-A, HLA-B ve HLA-DR organ nakli açısından çok önemli gibi görülüyor.

HLA antijenleri oldukça ‘polimorfiktir’ dir. Bunun anlamı sudur; bunlar farklı topluluklarda farklı formlarda bulunabilirler. HLA-A antijenlerinin 25, HLA-B antijenlerinin 50, HLA-DR antijenlerinin 15 den fazla formu tanımlanmıştır. Bu farklı formlar proteinleri oluşturan amino asid dizilimlerindeki küçük farklılıklardan kaynaklanmaktadır.

Kişinin genleri, proteinleri oluşturacak amino asit dizisinin bilgisini hücreye verir. HLA genleri 6. kromozom üzerindedir. Bu genler anne-babadan çocuğa geçer. Her fert her genden iki kopya elde eder, bir kopya babadan diğer kopya anneden gelir. O halde, çocuk ne baba ne de anne ile tam uyumlu olmaz, yalnızca yarı yarıya uyumlu olacaktır. Anne ve baba her genden iki kopya taşımaları nedeniyle çocuklarına olası dört gen kombinasyonundan birini geçirirler. Bundan ötürü, ailedeki çocukların tümü birbirleriyle tam uyumlu olmayacaktır. Ailedeki tek bir bireyin diğer kardeşlerle tam uyumlu olma şansı sadece % 25 dir.

Doku uygunluk antijenlerinin belli bulaşıcı hastalıklarda önemli rolleri olduğu gösterilmiştir. Bunun dışında, HLA antijenleri ankilozan spondilit, Behçet hastalığı, Çölyak hastalığı. diabet, romatoid artrid vb gibi birçok hastalıkla ilişkilidir.

Transplantasyon ; haraba uğramış veya fonksiyon görmeyen doku veya organın bir başka kişiden elde edilenle değiştirilmesidir. Tek yumurta ikizlerinin birbirine organ vermesi bütün genlerin özdeş (identical) olması nedeniyle redde neden olmaz. HLA özdeş kardeşler arasında antijenlerin uyumlu olması nedeniyle yapılan organ nakillerinin başarı şansı çok yüksektir.


CROSSMATCH

HLA antijenleri bir başkasının bağışıklık sistemi tarafından yabancı olarak algılandığından, bağışlanmış organ ve alıcısı arasında HLA antijenlerinin uyumunun en yüksek olması alıcı bedeninin red olasılığını azaltacaktır. Bekleme listesine alınmadan önce her organ alıcısının HLA doku tipi belirlenmelidir. Potansiyel organ vericisi ortaya çıktığında öncelikle donorun HLA tipi belirlenir ve bir karşılaştırma programı ile her organ için olası en uygun alıcı seçilir. Bundan sonraki aşamada, donor organının alıcıya uygun olup olmadığını belirlemek için, lenfosit çapraz karşılaştırma (crossmatch) testi yapılır.


DOKU TİPLENDİRME

HLA doku tiplendirme eğitimli ve deneyimli kişiler tarafından gerçekleştirilmelidir. Standart yöntemle kişinin kolundan kan örneği alınır. Değişik laboratuvar tekniklerinden yararlanılarak kanı oluşturan bileşenler birbirinden ayrılır. HLA tipleme için beyaz kan hücrelerinin lenfosit komponenti kullanılır. Günümüzde artık insan DNA ‘sı kullanılarak HLA doku tiplemesi yapılmaktadır. Bu teknik, HLA antijenlerini çok daha fazla ayrıştırmayı mümkün kılmaktadır. Karşılaştırma testi alıcının serumu kullanılarak vericinin lenfositlerine karşı bir tepki olup olmadığı araştırılır. Her organın HLA uygunluğu için farklı şartları vardır. Örneğin, böbrekler greft rejeksiyonuna hassastır, bu nedenle en iyi doku uyumu olmasına çaba harcamak gereklidir. Diğer taraftan karaciğer doku reddine daha az duyarlıdır, HLA uygunluğu öncelik taşımaz. Kalp ve akciğerler bunların arasında bir yerdedir. İnce barsak ve pankreasta HLA uyumu halen araştırılmaktadır. Karşılaştırma için HLA antijenleri çok önemlidir, bunun dışında diğer antijenlerin oynadığı roller ve başka faktörlerin transplantasyona etkileri de halen araştırılmaktadır.


KEMİK İLİĞİ-KÖK HÜCRE NAKLİ

Hastalıklar veya kanser tedavisinde kullanılan ilaçların etkisi nedeniyle kanı oluşturan hücrelerde yetersizlik durumunda, hastanın kan ve bağışıklık sistemini düzeltmek için kemik iliği transplantasyonu yapılabilir. Hasta hücrelerinin anahtar bir enzimi üretememesi sonucu gelişen doğuştan metabolik bozukluklar gibi genetik hastalıkların tedavisi için bile kemik iliği transplantasyonu gerekir. Kemik iliği nakillerine red dışında ‘greft versus host’’ hastalığı denen ve nakli yapılan hücrelerin alıcı dokularına saldırması ve onlara zarar vermesi nedeniyle HLA antijenlerinde çok daha üst düzeyde uyum gereklidir. Bu hastalıkta kronik hastalık veya ölüm riski nedeniyle hasta ve verici arasında olası en iyi doku uyumu sağlanmalıdır. En uyumlu vericiler genellikle kardeşler arasından bulunmaktadır. Ne yazık ki aile içinden her zaman tam uyumlu verici bulunamıyor, bu durumda yakın akrabalar arasından aranır. Eğer akrabalardan da tam uyumlu aday bulunamıyorsa kemik iliği bankalarından HLA uyumlu donor taranması yoluna gidilebilir.

İlgili ulusal ve uluslararası organizasyonlar organ ve kemik iliği (kök hücre) nakli tedavilerinin hastalarımıza uzun yıllar fayda sağlaması için çalışmakta, bu alandaki bilimsel çalışmaları teşvik etmekte ve desteklemektedirler.


Dr. Mustafa BALCI
TRANSMED ÖZEL TIP LABORATUVARI