HLA Terminolojisi

Doku Uygunluğu ( Histokompatibilite ) 

     Donor (organ veya doku vericisi) ile alıcıda  ortak   antijenlerinin bulunması ve  böylece graftın red edilmemesi  ve fonksiyonlarını sürdürebilmesidir. Nakledilen organ veya dokunun kabul veya reddini belirleyen faktörlerin tümü olarak da adlandırılabilir. Doku uygunluğu testleri alıcı ve vericinin dokularının birbirlerine uyup uymadığını veya ne derecede uyduğunu belirler.

Immunogenetik:

   Hastalıklara karşı bağışıklık  gelişimi ve bunların genetikle ilişkisini araştıran  bilim dalıdır.

    Doku uygunluğu antijenleri hücrelerin yüzeyinde bulunan proteinlerdir. Bunların ana işlevi, bakteriler, virüsler ve parazitler gibi istilacılara karşı bağışıklık sistemi savunmasına yardım etmektir. Bağışıklık sistemi  diğer insanların  doku antijenlerini yabancı olarak algılar, onlara saldırır ve graftın  reddine  neden olur.

    İnsanda, doku uygunluk antijenleri HLA (Human Leukocyte Antigens) olarak adlandırılır. Birçok farklı HLA antijenleri  vardır, fakat bunlardan  HLA-A, HLA-B  ve  HLA-DR  organ nakli  açısından  çok önemli  gibi görülüyor.

     HLA antijenleri oldukça ‘polimorfiktir’ dir. Bunun anlamı sudur; bunlar  farklı  topluluklarda farklı formlarda bulunabilir. HLA-A antijenlerinin  25,  HLA-B antijenlerinin 50,  HLA-DR antijenlerinin 15 den fazla formu tanımlanmıştır. Bu farklı  formlar proteinleri oluşturan amino asid dizileindeki küçük farklılıklardan kaynaklanmaktadır.

     Kişinin genleri,  proteinleri oluşturacak amino asit  dizisinin  bilgisini hücreye  verir. HLA genleri  6. kromozom üzerindedir. Bu genler anne-babadan çocuğa geçer. Her fert her genden iki kopya elde eder, bir kopya babadan  diğer kopya anneden  gelir. O halde, çocuk ne baba ne de anne ile tam uyumlu olmaz, yalnızca yarı yarıya uyumlu olacaktır.  Anne ve baba her genden iki kopya taşımaları nedeniyle çocuklarına  olası dört gen kombinasyondan birini geçirirler. Bundan ötürü,  ailedeki  çocuklar birbirleriyle tam uyumlu olmayacaktır. Ailedeki tek bir bireyin diğer kardeşlerle tam uyumlu olma şansı sadece % 25 dir.

     Doku uygunluk antijenlerinin  belli bulaşıcı hastalıklarda önemli rolleri olduğu gösterilmiştir. Bunun dışında, HLA antijenleri  ankilozan spondilit, Behçet hastalığı, diabet, romatoid artrid... gibi birçok  hastalıklara yatkınlık oluşturmaktadır. Bazılarına karşı da direnç oluşturmaktadır.

   Transplantasyon ;  haraba uğramış veya  fonksiyon görmeyen doku  veya organın  bir başka kişiden  elde edilenle  değiştirilmesidir. Tek yumurta ikizlerinin birbirine organ vermesi bütün genlerin  özdeş (identical) olması nedeniyle redde neden olmaz.  HLA özdeş kardeşler arasında transplant  yapılması,  antijenlerin  uyumlu olması nedeniyle başarı başarı şansını artırmaktadır.

   Karşılaştırma (Matching).  HLA antijenlerinin bir başkasının bağışıklık  sistemi tarafından yabancı olarak tanımlandığından, bağışlanmış organ ve alıcı arasında HLA antijenlerinin uyumunun  en yüksek olmasına çalışılmalıdır. Bu yolla,  alıcı  bedeninin red olasılığı azalacaktır.  Bekleme listesine alınmadan  önce  her potansiyel organ alıcısının  HLA tipi  belirlenmelidir. Potansiyel  organ    donorü  ortaya çıktığın donorun  de HLA  tipi  belirlenir ve bir karşılaştırma  programı ile her organ için olası en uygun alıcı seçilir. Bundan sonraki aşamada, donor organının alıcıya uygun olup olmadığını belirlemek için, lenfosit çapraz karşılaştırma (crossmatch) testi yapılır.

   HLA tiplendirme   eğitimli ve deneyimli  kişiler  tarafından  gerçekleştirilmelidir.  Standart yöntemle kişinin kolundan  kan örneği alınır. Değişik laboratuar tekniklerinden yararlanılarak  kanı oluşturan bileşenler birbirinden ayrılır. HLA  tipleme için  beyaz kan hücrelerinin lenfosit komponenti  kullanılır. Son yıllarda insan  DNA ‘sı  kullanılarak da  HLA tiplemesi  yapılmaktadır. Bu teknik, HLA antijenlerini  çok daha fazla ayrıştırmayı mümkün kılmaktadır.

   Karşılaştırma testi  alıcının serumu kullanılarak vericinin lenfositlerine karşı bir tepki olup olmadığı araştırılır.

   Her organın HLA uygunluğu için farklı şartları vardır. Örneğin, böbrekler graft rejeksiyonuna hassastır, bu nedenle en iyi doku uyumu olmasına çaba harcamak gereklidir. Diğer taraftan karaciğer doku reddine daha az duyarlıdır, HLA uygunluğu öncelik taşımaz. Kalb ve akciğerler bunların arasında bir yerdedir. İnce barsak  ve  pankreasta HLA uyumu halen araştırılmaktadır. Karşılaştırma için HLA antijenleri çok önemlidir, bunun dışında diğer antijenlerin oynadığı rol ve başka faktörlerin transplantasyona etkileri  araştırılmaktadır.

    Kemik İliği Transplantasyonu: Hastalıklar  veya  kanser tedavisinde  kullanılan ilaçların etkisi nedeniyle kanı oluşturan hücrelerde  yetersizlik durumunda, hastanın kan ve bağışıklık sistemini düzeltmek için kemik iliği transplantasyonu yapılabilir. Hasta hücrelerinin anahtar bir enzimi üretememesi sonucu gelişen doğuştan metabolik bozukluklar gibi genetik hastalıkların tedavisi için bile kemik iliği transplantasyonu gerekir.

                                                                                                                                                                                          Uzm. Dr. Mustafa BALCI